Zmarł prof. Andrzej Trautman
Drodzy Koledzy,
Z głębokim żalem zawiadamiamy, że 27 lutego 2026 roku, w wieku 93 lat zmarł profesor Andrzej Trautman.
Jego intelektualna odwaga i matematyczna precyzja pozwoliły wykazać, że fale grawitacyjne mogą istnieć. Jego odejście to koniec pewnej epoki w fizyce teoretycznej, ale pozostawione przez niego dziedzictwo pozostaje żywym fundamentem współczesnego rozumienia wszechświata. Andrzej Trautman zapisał się w historii nauki przede wszystkim jako ten, który rozstrzygnął jeden z największych dylematów Alberta Einsteina. W 1958 roku, jako młody naukowiec, udowodnił teoretycznie, że fale grawitacyjne nie są jedynie matematyczną ciekawostką, lecz realnym zjawiskiem fizycznym, przenoszą energię i informację, więc mogą zostać wykryte. To właśnie te prace, uzupełnione później o słynne rozwiązania Robinsona-Trautmana opisujące rozchodzące się fale grawitacyjne, stały się jednym z kluczowych fundamentów teoretycznych dla twórców detektorów LIGO i VIRGO, doprowadzając do przełomowego odkrycia fal grawitacyjnych.
Jego droga życiowa, od dramatycznych przeżyć podczas Powstania Warszawskiego, przez powojenną edukację w Paryżu, aż po powrót do odbudowującej się Warszawy, ukształtowała postać o niezwykłej kulturze osobistej i szerokich horyzontach. Po uzyskaniu tytułu zawodowego magistra-inżyniera na Wydziale Łączności Politechniki Warszawskiej rozpoczął studia doktoranckie pod kierunkiem Leopolda Infelda i Jerzego Plebańskiego w Instytucie Fizyki PAN. Po uzyskaniu stopnia doktora nauk fizycznych od 1961 aż do 2004 roku pracował w Instytucie Fizyki Teoretycznej Uniwersytetu Warszawskiego. Wielokrotnie wyjeżdżał na krótkie i dłuższe wyjazdy naukowe, szczególnie ważny był jego wyjazd w 1961 roku do Syracuse University, gdzie w grupie relatywistycznej kierowanej przez Petera Bergmanna nawiązał współpracę naukową z Ivorem Robinsonem i Rogerem Penrose’em. Na zaproszenie Chen-Ning Yanga przez dwa lata prowadził wykłady na Uniwersytecie w Stony Brook.
Andrzej Trautman był cenionym wykładowcą i mentorem. Profesor nie tylko budował polską szkołę relatywistyczną na Uniwersytecie Warszawskim, ale był również filarem polskiego życia naukowego jako wieloletni członek rzeczywisty i Wiceprezes Polskiej Akademii Nauk (1978–1980). Był honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Fizycznego. Jego zaangażowanie w prace Komitetu Fizyki PAN oraz licznych rad naukowych wywarło niezatarty wpływ na organizację i prestiż polskiej nauki w trudnych latach przełomu.
Międzynarodowy autorytet Profesora czynił z niego obywatela świata nauki. Jego wykłady w King’s College w Londynie stały się legendarną inspiracją dla takich gigantów jak Roger Penrose. Przez lata utrzymywał niezwykle bliskie więzi z SISSA (International School for Advanced Studies) w Trieście, gdzie jako profesor wizytujący współtworzył europejską elitę fizyki matematycznej. To tam, w atmosferze intelektualnej wolności, rozwijał idee łączące najczystszą matematykę z fizyką fundamentalną. W późniejszym okresie swojej pracy badawczej Profesor Trautman zwrócił się ku głębokim strukturom geometrii różniczkowej. Fascynowały go geometryczne podstawy teorii pola, co doprowadziło go do pogłębionych studiów nad teorią grup i wiązkami włóknistymi. W tym nurcie mieściły się jego istotne prace nad teorią pól Yanga-Millsa. Profesor z ogromną przenikliwością analizował matematyczną architekturę tych teorii, czerpiąc inspirację z dokonań Chen-Ning Yanga i przekładając je na język nowoczesnej geometrii. Dla Trautmana grawitacja, cząstki elementarne i geometria stanowiły nierozerwalną całość, którą opisywał z rzadko spotykaną elegancją.
W imieniu grupy POLGRAW: Tomek Bulik
Na zdjęciu:
Prof. A. Trautman podczas konferencji współpracy LVC w roku 2019 w Warszawie